Główne tezy projektu opartego na analizie państwa jako złożonego systemu społecznego oraz na wykorzystaniu narzędzi cybernetyki społecznej.
Siedemnaście tez stanowiących punkt wyjścia do dalszej pracy nad modelem państwa i jego przełożeniem na język prawa konstytucyjnego.
Państwo należy analizować nie tylko jako zbiór instytucji, przepisów i organów władzy, lecz również jako złożony system społeczny.
System ten ma określone cele, przetwarza informacje, podejmuje decyzje, działa i otrzymuje informacje zwrotne o skutkach swojego działania.
Dobre przepisy nie gwarantują jeszcze prawidłowego funkcjonowania państwa.
O skuteczności państwa decyduje również sposób działania instytucji, przepływ informacji między nimi oraz mechanizmy wykrywania i korygowania błędów.
Nie należy zaczynać wyłącznie od pytania, kto ma władzę i jakie posiada kompetencje.
Najpierw należy określić, jakie cele ma realizować państwo i jak powinien działać cały system. Dopiero na tej podstawie należy projektować jego instytucje.
Informacja nie jest jedynie dokumentem, plikiem czy zbiorem danych.
W ujęciu cybernetyki społecznej może ona wpływać na zachowanie człowieka i całego systemu społecznego.
Prawo, decyzje, rejestry oraz informacje określające prawa i obowiązki człowieka mogą wywoływać rzeczywiste skutki.
Samo zapisanie, przesłanie lub skopiowanie informacji nie gwarantuje jej prawdziwości.
Państwo potrzebuje informacji, których pochodzenie, znaczenie i zgodność z rzeczywistością można zweryfikować.
Informacja wpływająca na prawa, obowiązki lub sytuację człowieka powinna być możliwa do zweryfikowania.
Obywatel powinien mieć prawo do jej posiadania, weryfikacji oraz ochrony jej integralności.
Nie oznacza to, że wszystkie informacje powinny być publiczne. Istnieje prawo do prywatności, tajemnica zawodowa, względy bezpieczeństwa państwa oraz prawa innych osób.
Jeżeli informacja dotycząca człowieka może wywoływać skutki prawne lub faktyczne, powinien istnieć mechanizm pozwalający ustalić:
Zmiana informacji nie powinna oznaczać wymazania jej historii.
Istotna zmiana powinna pozostawiać możliwy do zweryfikowania ślad.
Od chwili narodzin człowiek staje się przedmiotem procesów informacyjnych państwa.
Powstają informacje dotyczące jego tożsamości, statusu, edukacji, pracy, majątku, praw, obowiązków oraz innych zdarzeń mających znaczenie dla jego funkcjonowania w społeczeństwie.
W ten sposób powstaje swoista ścieżka informacyjna człowieka.
Skoro państwo tworzy i wykorzystuje informacje określające miejsce człowieka w systemie społecznym, powinno również zapewnić mu odpowiednie prawa wobec tych informacji.
Kto ma prawo tworzyć, zmieniać, przechowywać i wykorzystywać informacje, które wpływają na sytuację człowieka?
Problemy obywatela często nie wynikają z tego, że nie istnieje żaden przepis.
Problemem może być sposób funkcjonowania całego systemu.
Informacja może zostać błędnie wprowadzona, niewłaściwie zinterpretowana lub utracona w procesie przekazywania jej między instytucjami.
Różne organy mogą dysponować odmiennymi informacjami. Może powstać sprzeczność pomiędzy decyzjami.
Może również zabraknąć skutecznego mechanizmu sprzężenia zwrotnego, który pozwoliłby systemowi wykryć własny błąd i go skorygować.
Dlatego sama zmiana kolejnych przepisów nie zawsze rozwiązuje problem.
Czasami potrzebna jest zmiana sposobu zaprojektowania całego procesu.
Podstawowy schemat analizy państwa można przedstawić jako ciąg informacji, decyzji, działań i sprzężenia zwrotnego.
informacja → decyzja → działanie → skutek → informacja zwrotna → korekta
Jeżeli którykolwiek z tych elementów nie działa prawidłowo, cały system może zacząć funkcjonować wadliwie.
Projektowanie państwa powinno uwzględniać nie tylko kompetencje organów, lecz także przepływ informacji między nimi oraz mechanizmy kontroli skutków ich działania.
Na podstawie jakiej informacji, w jakim celu, z jakim skutkiem i przy wykorzystaniu jakiego mechanizmu kontroli?
Klasyczny podział władzy można uzupełnić o analizę współdziałania instytucji jako jednego systemu.
Podział władzy pozostaje ważnym elementem ochrony przed koncentracją kompetencji.
Jednak z perspektywy cybernetycznej można postawić szersze pytanie: jak cały układ instytucji ma współdziałać jako jeden system?
Parlament, rząd, administracja, sądy i inne instytucje przekazują sobie informacje, podejmują decyzje, wywołują skutki i powinny otrzymywać informacje zwrotne o rezultatach swojego działania.
Cybernetyczny model państwa może więc uzupełniać klasyczny model ustrojowy o pytanie o mechanizm działania całego systemu.
Bezpieczeństwo państwa nie powinno zależeć wyłącznie od założenia, że osoby pełniące funkcje publiczne będą zawsze działały idealnie.
Ludzie mają różne cele, interesy, informacje, możliwości i ograniczenia.
Projektując państwo, należy uwzględniać możliwość błędu, nadużycia lub działania we własnym interesie.
Dobry system powinien ograniczać możliwość wykorzystania jego mechanizmów przeciwko interesowi całej wspólnoty.
Jak zaprojektować system, aby był odporny na błędy i partykularne interesy jego uczestników?
Cybernetyka zwraca uwagę nie tylko na informację i możliwości działania, lecz także na cel.
Można posiadać ogromną wiedzę o funkcjonowaniu systemu i jednocześnie wykorzystywać ją do różnych celów.
Przy analizie państwa trzeba pytać:
Państwo musi mieć cele nadrzędne wobec doraźnego interesu poszczególnych uczestników systemu.
Państwo nie powinno traktować własnego istnienia jako celu najwyższego.
System państwowy powinien być narzędziem organizacji życia wspólnoty i ochrony człowieka.
Dlatego prawa człowieka, godność, wolność, prawda, sprawiedliwość i dobro wspólne powinny stanowić poziom wartości, względem którego oceniane jest działanie państwa.
Cybernetyka może analizować te wartości nie jako wielkości fizyczne, lecz jako informacje określające cele i zachowanie systemu społecznego .
Rozwój technologiczny zwiększa możliwości tworzenia, przetwarzania i przekazywania informacji.
Zmienia się komunikacja, gospodarka, edukacja, praca oraz sposób podejmowania decyzji.
Coraz większa część relacji człowieka z państwem odbywa się za pośrednictwem systemów informacyjnych.
W rezultacie państwo staje się coraz bardziej złożonym systemem.
Potrzebujemy narzędzi pozwalających modelować, analizować i projektować złożone systemy społeczne .
Nie musimy zaczynać od zera.
Polska szkoła cybernetyki stworzyła dorobek, który może stanowić punkt wyjścia do dalszych badań.
Szczególne znaczenie mają tutaj prace Mariana Mazura oraz Józefa Kosseckiego.
Nie oznacza to, że należy przyjmować ich koncepcje bezkrytycznie.
Oznacza natomiast, że dorobek ten powinien zostać poddany współczesnej analizie, zweryfikowany, rozwinięty i, tam gdzie okaże się użyteczny, zastosowany w praktyce.
Projektowanie państwa nie może być wyłącznie zadaniem jednej grupy zawodowej.
Potrzebni są prawnicy, ale również ekonomiści, informatycy, socjolodzy, filozofowie, cybernetycy, specjaliści od zarządzania, administracji i innych dziedzin.
Potrzebna jest również wiedza ludzi, którzy zetknęli się z funkcjonowaniem instytucji w praktyce.
Dlatego projekt nowej Konstytucji powinien być poprzedzony możliwie szeroką pracą nad modelem państwa.
Najpierw należy próbować zrozumieć system. Następnie modelować jego działanie. Sprawdzać możliwe rozwiązania. Analizować ich konsekwencje. Dopiero później przekładać wybrane rozwiązania na język prawa konstytucyjnego.
Współczesne państwo funkcjonuje w warunkach nieporównywalnie większej złożoności informacyjnej niż wcześniejsze epoki.
Konstytucja 3 maja była próbą świadomego przeprojektowania państwa w warunkach swojej epoki.
Dzisiaj mamy komputery, internet, sztuczną inteligencję, globalne systemy informacyjne oraz możliwości przetwarzania informacji nieporównywalne z możliwościami poprzednich epok.
Możemy więc postawić pytanie:
Czy nie powinniśmy wykorzystać współczesnej wiedzy do świadomego zaprojektowania państwa odpowiadającego cywilizacji informacyjnej?
Nie chodzi o eksperymentowanie na społeczeństwie. Chodzi o to, aby przed wprowadzeniem zmian możliwie dobrze rozumieć ich mechanizmy i przewidywać ich konsekwencje.
Nie proponujemy jedynie napisania nowej Konstytucji.
Proponujemy najpierw spróbować zbudować model państwa, który Konstytucja miałaby organizować i chronić.
Podstawą tego modelu powinny być cele państwa, człowiek jako jego podmiot, prawidłowy przepływ informacji, możliwość weryfikacji informacji, ochrona jej integralności oraz skuteczne mechanizmy sprzężenia zwrotnego.
Nie tylko kto ma władzę, ale jak powinno działać państwo, aby skutecznie realizować swoje cele i chronić człowieka.
Powyższe tezy stanowią punkt wyjścia do dalszej pracy nad modelem państwa, analizą jego mechanizmów oraz ewentualnym przełożeniem wynikających z niej rozwiązań na język prawa konstytucyjnego.
Zapoznaj się z dokumentem lub pobierz go na swoje urządzenie.